کانون خانواده بایستی محیطی جذاب و شیرین باشد تا بهترین لحظات زندگي اعضا در فضاي گرم و صميمي خانواده بگذرد . خانواده به عنوان محیطي طبیعی ، رشد جسمانی ، عاطفی و اجتماعی فرزندان را تحت تاثیر قرار می دهد .
امام محمد غزالی در كتاب " کیمیای سعادت " آورده است :
" بدان که کودک امانتی در دست پدر و مادر است و دل پاک وی چون گوهری نفیس است / چون موم نقش پذیر است و چون زمینی پاک است که هر بذری در وی مي روید / اگر بذر خیر در آن بنشاني ، به سعادت دین و دنیا مي رسد و پدر و مادر و استاد در ثواب آن شریکند و اگر برخلاف این باشد ، بدبخت مي شود و در هرچه بر سر او آيد ، ايشان شریک هستند ."
خانواده در رشد اخلاقی کودک سهمي مهم دارد . وجود آرامش و اطمینان خاطر در خانواده و حسن معاشرت والدین با خود و فرزندان ، زمینه اجتماعی شدن را در کودک فراهم می کند و ارتباطات صحیح اجتماعی را به او می آموزد . نوع رابطه ای که کودک در محیط خانواده با والدین برقرار می کند ، زيربناي روابط بعدی او با دوستان و سایرین خواهد بود . غالبا" نگرشها و رفتارهای خوشایند و یا ناخوشایند نسبت به پدیده های مختلف از خانه سرچشمه می گیرد .
اگر به خاطر داشته باشید ، در برنامه قبل ، به یکی از مبانی روان شناختی ارتباط با کودک یعنی محبت و همدلی با او اشاره کردیم . روان شناسان می گویند ، یکی از اساسی ترین نیازهای انسان ، پس از نیازهای اوليه زیستی مثل آب و غذا ، نیاز به محبت است . به گونه ای که اگر این نیاز در انسان تامين نشود ، تا حد زیادی نیازهای زیستی دیگر را تحت تاثیر قرار مي دهد . نیاز به محبت ، در کودکان شدیدتر است و پاسخ گویی سنجيده به آن ، اساس و پایه تربیت صحيح است . مهرباني با کودک ، آرامش روانی ، امنیت خاطر ، اتكاء به نفس و اعتماد به والدین را در پی دارد . عدم محبت نيز به فروپاشی آرامش روانی ، بی اعتمادی به خود و دیگران و احساس حقارت و حتی بیماریهای جسمی و انحرافات اجتماعی مي انجامد .
از نکات مهم در محبت به کودکان این است که تنها به محبت در دل بسنده نکنیم . زیرا محبت هنگامی موثر و مفید خواهد بود که آن را ابراز كنيم و کودک را از علاقه خود به او آگاه سازيم . امام علی (ع ) در نامه ای به فرزندش حسن (ع ) محبت خود را به او چنین ابراز می کند : " من تو را قسمتی از خود ، بلکه تمام خود یافتم . به گونه ای که اگر چیزی بر تو وارد شود ، گويي بر من وارد شده است و اگر مرگ به سراغ تو آید ، چنان است كه به سراغ من آمده است . از این رو این نامه را به تو نوشتم تا ( محبتم را ) برایت بیان کرده باشم . "
ابراز عواطف مثبت از مبانی مهم ارتباط والدین با فرزندان است . حالت عاطفی ما در هر لحظه بر درک ، تصمیم گیری و قضاوتهای ما موثر است . ابراز عواطف مثبت و خوشایند والدین در برخورد با فرزندان ، بين آنها دوستی و علاقه پدید می آورد و یا آن را افزایش می دهد . درنتیجه بر استحکام روابط والدین با فرزندان می افزاید . برخی از روان شناسان توجه عاطفی مثبت و بی قید و شرط به فرزند را اساس رابطه با او می دانند . طبق نظر آنها ، انسان از کودکی نیاز به توجه مثبت به طورغیرمشروط دارد . معمولا" توجه عاطفی والدین ، با گذشت زمان ، مشروط می شود . دراین صورت این تلقی در کودک شکل می گیرد که گویا از سوی والدینش مورد بي مهري قرار گرفته است . روان شناسان و جامعه شناسان ، در بررسی علل کجروی فرزندان ، به عوامل متعددی ازجمله كمبود روابط گرم و محبت آمیز و نيز عدم حمایت که از مصادیق عواطف منفی است ، اشاره کرده اند .
در آموزه های اسلامی بر لزوم ابراز عواطف خوشایند ، تاکید شده است . گفتگوی مهربانانه و دلسوزانه با فرزندان / نگاه محبت آمیز به آنان / ارتباطات غیرکلامی مثل بوسیدن فرزندان و نوازش آنان به مقتضای سن شان ، ازجمله نشانه های ابراز عواطف مثبت هستند . امام صادق (ع ) در روایتی می فرماید : " هرکس فرزندش را ببوسد ، خداوند برای او پاداشی نیکو می نویسد و وقتی که فرزند خود را خوشحال کند ، خداوند او را در قیامت خشنود خواهد کرد . "
ارتباطات غیرکلامی ، شكل ديگري از ارتباط و تبادل نظر با دیگران است . والدین یا فرزندان ، گاهي افکار ، نگرش ها و مقاصد خود را از طریق حرکات چهره ، طرز نگاه و يا رفتارهاي غیرکلامی به طرف مقابل منتقل می كنند . گاهی رفتار غیرکلامی ، موثرتر از سخن گفتن است . نیاز به درک ارتباط غیرکلامی ، به ویژه در کار کردن با کودکان از اهمیتی خاص برخوردار است . زیرا کودکان هنوز پیچیدگی ها و رموز ارتباطات کلامی را به خوبی نمی دانند . بدون شک برای ایجاد و رشد ارتباط موثر و مطلوب با فرزندان ، باید هنرمندانه از ارتباطات غیرکلامی بهره جست .
گزارش بشنوید.یکی دیگر از مبانی مهم درارتباط با فرزند ، این است که به او اجازه دهيم تا نظرات و تصمیمات خویش را بيان کند . این مسئله مستلزم آن است که برای فرزند حق اشتباه کردن قائل شویم ، به جز در مواردی که این اشتباه برای خود او و یا دیگران خطرناک است .
والدین قبل از هرچيز بايد یک شنونده خوب باشند تا بتوانند کمک و راهنمایی لازم را به فرزند خود ارائه كنند . فرزندان نیاز دارند با تمام وجود احساس کنند که مورد عشق و علاقه و پذیرش والدين هستند . هرچند که در مواردي رفتارشان ، از نظر والدين مطلوب نباشد .
نوجواني 17 ساله در جريان یک مشاوره ، احساس خود را نسبت به پدرش چنین ابراز می کند : " آنچه واقعا" به من در حرف زدن با پدرم کمک می کند ، این است که حتی اگر با نظرش هم مخالفت کنم ، از دست من عصبانی نمی شود . به هرحال براي من اين مهم است که پدرم حرفهای مرا به خوبی گوش می دهد و می شنود ."
آقای آل یاسین کارشناس مسائل تربیتی ، خطاب به پدر و مادرها چنين می گوید :
" فرزند شما پیش از آنکه آمادگی شنیدن سخنانتان را داشته باشد ، باید احساس کند که سخنانش را می شنوید و پیش از آنکه افکار ، احساسات و نیازهایش را بیان کند ، باید به این نتیجه برسد که او را درک می کنید . مسائل و نیازهای فرزندتان را فرصتی برای احیای روابط و مناسبات خود با او تلقی کنید ."
مسلما" تلاش پدران و مادران و مربیان ، برای تامین نیازهای مادی و معنوی کودکان در ارزش نهادن به شخصیت آنان بسیار موثر است . کودکان حق دارند از جامع ترین برنامه ها و موثرترین روشهای تربیتی برخوردار شوند .
دکتر غلامعلی افروز روان شناس ایرانی می گوید :
" کودک حق دارد در کانون پرمهر خانواده ، در پرتو وجود والدین ، از غنی ترین محبت ها و بیشترین نشاط و احساس رضایتمندی برخوردار باشد . پیامبر اسلام فرمود : فرزند در نخستین هفت سال حیات خود ، محبت پذیر است / در هفت سال دوم ، آموزش پذیر / و در هفت سال سوم مشورت پذیر است . دوران خاص محبت پذیری کودکان زمانی است که پایه های استوار شخصیت آنان بنا می شود . کودکان دوست دارند این دوران را با نشاط فراوان بگذرانند . کودک حق دارد از احترام و تکریم شخصیت برخوردار شود . آنها دوست دارند مورد توجه و احترام دیگران قرار گیرند . به همین دلیل ، تکریم شخصیت کودکان یکی از وظایف مهم و مسئولیتهای خطیر پدران و مادران است .
گزارش : کارشناس محترم پویا .